Αμυντικοί μηχανισμοί του Εγώ

Αμυντικοί μηχανισμοί του Εγώ - Πέτρος Βαβουράκης M.Sc. – Συμβουλευτικός Ψυχολόγος ΨυχοθεραπευτήςΜία από τις πιο ενδιαφέρουσες προσεγγίσεις του Σ. Φρόυντ είναι ο προσδιορισμός αμυντικών μηχανισμών (αμ) του εγώ, στη λειτουργία της προσωπικότητας.

Ο μηχανισμός αυτός φαίνεται να υπάρχει για να προστατεύει το μυαλό, «συμβιβάζοντας» τις σκέψεις. Έτσι, όταν υπάρχει εσωτερική διαμάχη ή μη κοινωνικά αποδεκτές ορμές, ο νους καταφέρνει να φτάνει σε λύσεις προστατεύοντας το συνειδητό. Η όλη διαδικασία είναι συνήθως υποσυνείδητη – στη νόηση φτάνει μόνο το αποτέλεσμα δίχως τη διαδικασία.

Με πολύ απλά λόγια οι αμ είναι εκεί για να δημιουργούν φράγματα, προστατεύοντας τον καλό από τον κακό μας εαυτό και η λειτουργία τους συνίσταται στην μείωση του άγχους (δηλαδή της απειλής) και της έντασης. Για να επιτευχθεί η λύση σε ασυμβίβαστες διαφωνίες ή σε αποκρουστικές και αντικοινωνικές σκέψεις, συνήθως ο μηχανισμός εμπλέκεται κρύβοντας από τον ίδιο τον εαυτό μας κάποια εσωτερικά κίνητρα, ένστικτα, συναισθήματα ή αναμνήσεις.

Μπλοκάροντας, λοιπόν, ένα κομμάτι της αλήθειας γινόμαστε πιο λειτουργικοί, διότι «ξεφορτωνόμαστε» από μέσα μας σκέψεις οι οποίες χαμηλώνουν την αυτοεικόνα μας. Η όλη αυτή ιδέα των αμ πηγάζει από την ψυχαναλυτική υπόθεση ότι υπάρχουν δυνάμεις μέσα στο μυαλό μας οι οποίες είναι αντίθετες και συχνά πολεμούν η μία την άλλη. Όταν συμβαίνει μια τέτοια αντίθεση μέσα μας, «χαμηλώνει» η αυτοεικόνα μας και υψώνεται κατακόρυφα το άγχος. Η χρήση τέτοιων μηχανισμών στην καθημερινότητα μας είναι σε γενικές γραμμές φυσιολογική, όμως, οι περισσότερες ψυχολογικές διαταραχές χαρακτηρίζονται από την υπέρμετρη και άκαμπτη χρήση τέτοιων μηχανισμών.

Η αναγνώριση αυτών των μηχανισμών έδωσε ένα ισχυρό όπλο τόσο στην ψυχανάλυση όσο και γενικότερα στην ψυχοθεραπεία. Όλοι μπορούμε να αναγνωρίσουμε εύκολα τη χρήση αυτών των μηχανισμών στα παιδιά, επειδή ακόμη δεν έχουν καλή αυτογνωσία. Για την ανάπτυξη της προσωπικότητας ενός υγιούς ανθρώπου είναι απαραίτητο να εξετάζει πάντα μέσα του τα πραγματικά του κίνητρα και να προσπαθεί να συνειδητοποιεί τι προσπαθεί να αποφύγει γιατί δεν είναι πάντοτε ευεργετικοί αυτοί οι μηχανισμοί. Ειδικότερα, όταν παγιώνονται και γίνονται άκαμπτοι τότε τις περισσότερες φορές δημιουργούν σοβαρά προβλήματα στην καθημερινότητα καθώς και στην ψυχική μας υγεία.

Κάποιοι από τους συνηθέστερους αμυντικούς μηχανισμούς.

Απώθηση: Η απόσυρση από το συνειδητό μας, ανεπιθύμητων αναμνήσεων, σκέψεων ή επιθυμιών. Ένα  σύνηθες παράδειγμα είναι με ανθρώπους που έχουν εμπλακεί σε δυστυχήματα χωρίς μετά να θυμούνται τι ακριβώς συνέβη. Κάποιες φορές η απώθηση μπορεί να είναι μόνιμη και κάποιες προσωρινή.

Αντισταθμιστικός Σχηματισμός: Ο μηχανισμός αυτός ξεχωρίζει από όλους τους άλλους για τη μοναδική του ικανότητα να αντιστρέφει καταστάσεις και συναισθήματα. Μέσο αυτού του μηχανισμού το εγώ μας μπορεί το άσπρο να το κάνει μαύρο, το μίσος να το κάνει αγάπη, τη λαχτάρα να την κάνει περιφρόνηση, το αίσθημα κατωτερότητας να το κάνει αίσθημα ανωτερότητας κτλ.

Προβολική Ταύτιση: Είναι μια ασυνείδητη φανταστική κατάσταση κατά την οποία κομμάτια και χαρακτηριστικά του εγώ μας αποσχίζονται από μας, προβάλλονται και προσκολλούνται  σε κάποιον άλλο. Τα προβολικά σχήματα συνήθως συνοδεύονται  με συμπεριφορά η οποία θα εγείρει τα «ζητούμενα» συναισθήματα στο «αντικείμενο» της προβολής μας, ο οποίος τα αναπαράγει δίχως καν να το συνειδητοποιεί.  Είναι λοιπόν το πολυσύνθετο αποτέλεσμα ενός σχίσματος, μιας προβολής και μίας ταύτισης. Ένα παράδειγμα είναι η προβολή του θυμού μας πάνω σε κάποιον άλλο.

Εκλογίκευση : Όταν μας συμβεί κάτι το οποίο είναι δύσκολο να αποδεχτούμε, τότε μπορεί να σκεφτούμε ένα λογικό συνειρμό που θα εξηγεί γιατί συνέβη. Συνήθως με τον ίδιο τρόπο εκλογικεύουμε και τη φιλοσοφία μας, τις αρχές μας, τα πιστεύω μας και πολλά άλλα. Ένα τυπικό παράδειγμα είναι η σκέψη ότι «έχω το δικαίωμα να περάσω με κόκκινο γιατί άργησε να ξεκινήσει ο μπροστινός μου ή  «αφού όλοι το κάνουν.»

Παλινδρόμηση: Η επιστροφή σε προγενέστερα στάδια της ανάπτυξης και σε ξεχασμένα σχήματα ικανοποίησης του εσωτερικού μας παιδιού. Παράδειγμα, κάποιος που συμπεριφέρεται αυτοκαταστροφικά και το γνωρίζει (πχ κάποιος εθισμός), μπορεί να ψάχνει για προσωπική ικανοποίηση, ρισκάροντας, με τρόπο που δεν θα έκανε αν είχε τον πλήρη έλεγχο.

Άρνηση: Είναι η συνειδητή άρνηση της πραγματικότητας. Είτε πρόκειται για κάποιο γεγονός, είτε πρόκειται για κάποια μύχια επιθυμία, ο εαυτός μας αρνείται καθολικά να το αναγνωρίσει. Πολλοί άνθρωποι χρησιμοποιούν άρνηση, καθημερινά, στη ζωή τους για να αποφεύγουν δισεπίλυτα προβλήματα.