Ο φανατισμός – απολυτοσύνη είναι ίσως η μεγαλύτερη μάστιγα της ανθρωπότητας. Οι φανατικοί άνθρωποι είτε είναι ηγέτες, είτε  οπαδοί, ικανοποιούν μία μεθυστική, εθιστική και τοξική διάθεση τους για αυτό-θαυμασμό για ξερολισμό (ας μου επιτραπεί) και ελιτισμό. Κατά τη ναρκισσιστική τους άποψη, μόνο αυτοί και οι όμοιοι τους συλλήβδην γνωρίζουν το φως, την αλήθεια και όλοι οι άλλοι άνθρωποι είναι λιγότερο σημαντικοί από αυτούς.

Αυτό που πιστεύουν, είτε είναι πολιτική, είτε θρησκεία, είτε επιστήμη, είτε φιλοσοφία, είτε αθλητική ομάδα, σπάνια τους κάνει φανατικούς. Ο τρόπος που το πιστεύουν και η όλη τους συμπεριφορά είναι αυτό που συχνά τους κάνει επικίνδυνους. Όταν ένας άνθρωπος είναι φανατικός δε χρειάζεται ούτε αποδείξεις, ούτε λογική. Είναι πάντα πανέτοιμος να χαλκεύσει τα στοιχεία όπως τον/την βολεύει και να διαστρεβλώσει την πραγματικότητα έτσι ώστε να έχει πάντα δίκιο. Στην πραγματικότητα, ο φανατικός βαθιά μέσα του θέλει να γίνει χαλίφης στη θέση του χαλίφη.

Πολλοί ψυχολόγοι πιστεύουν ότι ο φανατικός άνθρωπος ομοιάζει πολύ με τον ναρκομανή και τον αλκοολικό. Βρίσκεται μόνιμα κάτω από την επήρεια και ενώ είναι σίγουρος ότι αυτός μπορεί να «οδηγήσει» ακόμα κάτω από την επήρεια, συχνά τραυματίζει γύρο του κόσμο.

Η νοητική δομή του φανατικού είναι πολύπλοκη και καθόλου ισορροπημένη. Έχοντας την αδήριτη ανάγκη να επιβάλει τα πιστεύω του, ικανοποιεί μία ενδόμυχη ανάγκη. για σαδισμό, δίχως να αισθάνεται καθόλου τύψεις. Η προσωπικότητα του είναι σχεδόν πάντα κομφορμιστική, μισαλλόδοξη, ναρκισσιστική και βέβαια σαδιστική. Θέλει όλα να περιστρέφονται γύρω από αυτόν αλλά συνήθως αυτό βρίσκει έκφραση μόνο στις οικίες σχέσεις του και όχι στις ομάδες που ακολουθεί.

Βαθιά μέσα του ο φανατικός αμφισβητεί την αλήθεια που ακολουθεί, ένθεν κακείθεν, οι πρωτόγονοι αμυντικοί μηχανισμοί του εγώ του, δεν αφήνουν την αμφισβήτηση ποτέ να φτάσει στο συνειδητό του. Συνεπώς, αυτή η μόνιμη εσωτερική του σύγκρουση προκαλεί τη μόνιμη οργή του.

Τα πράγματα είναι απλά. Όταν κάποιος είναι σίγουρος γι αυτό που πιστεύει, δεν γίνεται να φανατιστεί. Ας δούμε ένα παράδειγμα. Εάν κάποιος είναι σίγουρος ότι η ομάδα του έχει τους περισσότερους τίτλους στη χώρα του και κάποιος τον κοροϊδέψει λέγοντας του ότι η ομάδα του δεν έχει πολλούς τίτλους, το πιο πιθανό είναι να γελάσει. Εάν όμως τον κοροϊδέψει ότι η ομάδα του έχει αγοράσει τους τίτλους της και μέσα του έχει αυτή την αμφιβολία, τότε θα εξαγριωθεί και θα φανατιστεί.

Πέτρος Βαβουράκης M.Sc.

«Αν δεν υπήρχαν οι γυναίκες, όλα τα λεφτά του κόσμου δε θα είχαν καμία σημασία» Α. Ωνάσης

Ήμουν έφηβος όταν διάβασα σ’ ένα λογοτεχνικό βιβλίο ότι «οι άντρες αγαπούν τις γυναίκες που ερωτεύονται, ενώ οι γυναίκες ερωτεύονται τους άντρες που αγαπούν». Τώρα, 30 χρόνια μετά, ως ψυχοθεραπευτής πια, καταλαβαίνω ότι είναι  εν μέρει αλήθεια, διότι στις γυναίκες αυτό συμβαίνει μόνο όταν ωριμάσουν συναισθηματικά. Καθώς μεγαλώνουμε, ακούμε συνέχεια και πιστεύουμε ότι οι άντρες θέλουν το σεξ και ειδικότερα το ευκαιριακό σεξ, πολύ περισσότερο από τις γυναίκες, αλλά είναι πράγματι έτσι;

 Πολλοί μύθοι κυκλοφορούν στην κοινωνία που συχνά τους οικειοποιούμαστε και πιστεύουμε. Ένα παράδειγμα είναι η πεποίθηση, ότι τα κοριτσάκια περπατάνε και μιλάνε γρηγορότερα από τα αγοράκια. Για πολλά χρόνια έγιναν εκτεταμένες έρευνες σε παιδιά απ’ όλο τον κόσμο και σε όλες βρέθηκε ο μέσος όρος να είναι ακριβώς ο ίδιος.

Κατά συνέπεια, ψυχολόγοι σχεδίασαν δεκάδες πειράματα με κατάλληλες συνθήκες και έψαξαν κατά πόσο ισχύει ότι οι άνδρες θέλουν το σεξ περισσότερο από τις γυναίκες. Ακόμα και τώρα τα αποτελέσματα όλων αυτών των πειραμάτων, μελετών, δεν κατάφεραν να συμφωνήσουν σε μία απάντηση, αυτό που φάνηκε καθαρά είναι πως (μόνο) όταν οι γυναίκες αισθανθούν ασφαλείς, οδηγούνται στο εφήμερο και ευκαιριακό σεξ με την άνεση και την θέληση που δείχνουν οι άνδρες.

 Για να ερμηνεύσουμε σωστότερα τα παραπάνω αποτελέσματα πρέπει στο σημείο αυτό να αναφερθούμε σε παλαιότερες μελέτες, που δείχνουν ότι το 45% των γυναικών έχουν υποστεί στη ζωή τους κάποια μορφή σεξουαλικής βίας. Όλοι γνωρίζουμε ότι η αίσθηση πιθανού κινδύνου μας αυξάνει τις αναστολές. Πόσο μάλλον που οι γυναίκες έχουν να αντιμετωπίσουν και την κοινωνική κατακραυγή η οποία, αν και έχει μειωθεί στις μέρες μας εντούτοις. ακόμα υφίσταται και στις πιο πολιτιστικά προηγμένες κοινωνίες. Κατά συνέπεια, θα μπορούσε κάποιος να ισχυριστεί πως οι διαφορές των φύλων ως προς το ευκαιριακό σεξ, είναι περισσότερο κοινωνικό-πολιτικές παρά βιολογικές.

Τα συναισθήματα που νιώθουμε δεν είναι πάντοτε δικά μας.

• «Αισθάνομαι τεράστιο θυμό μαζί της και καθόλου δεν μπορώ να καταλάβω το γιατί». Λέει ο Κώστας που φεύγει για 6 μέρες επαγγελματικό ταξίδι.
• «Νομίζω ότι δε με θέλει καθόλου» λέει η μητέρα ενός αρρωστιάρικου αγοριού 5 ετών, για την ναζιάρα εξάχρονη κόρη της Αννούλα.

Η προβολική ταύτιση είναι ένας αμυντικός μηχανισμός του εγώ. Με τον όρο «αμυντικός μηχανισμός του εγώ»  εννοούμε κάποιο τέχνασμα που έχει φτιάξει το εγώ μας για να μπορεί να αντέξει σκέψεις οι οποίες φέρουν ένα έντονο και δυσάρεστο συναισθηματικό φορτίο. Με αυτόν το μηχανισμό το συναίσθημα μεταμορφώνεται σε κάτι πιο ευχείριστο,  αφού βέβαια του έχουμε αφαιρέσει το φορτίο του. Αυτή όμως, σχεδόν πάντα, είναι μια καδμεία νίκη αφού διαστρεβλώνοντας την αλήθεια αντιδρούμε σε ένα μύθευμα  και όχι στην πραγματικότητα.

Ας δούμε όμως ένα παράδειγμα. Ο Κώστας φεύγει για έξι ημέρες σε επαγγελματικό ταξίδι και η γυναίκα του, η Μαίρη, που είναι ιδιαίτερα ζηλιάρα, αισθάνεται εγκατάλειψη. Επειδή η Μαίρη είναι λογικό ον δεν μπορεί να εκφράσει τη δυσαρέσκεια της, (καθώς γνωρίζει ότι δε φταίει ο Κώστας αφού τον στέλνει η δουλεία του), η οποία διογκώνεται καθώς πλησιάζει η μέρα της αναχώρησης. Τις τελευταίες ώρες πριν από την αναχώρηση του Κώστα, η χροιά της φωνής της αλλάζει ανεπαίσθητα και έχει έναν (ελαφρύ) τόνο εκνευρισμού και  απέχθειας. Οι κινήσεις του σώματος της, ανεπαίσθητα αντανακλούν αυτά τα δύο συναισθήματα. Τέλος ξεχνάει εντελώς να τον φιλήσει (όπως συνηθίζει) και να του ευχηθεί καλή επιτυχία. Στο συνειδητό του Κώστα δε φτάνει τίποτα απ’ όλα αυτά μια που δεν είναι καθόλου έκδηλα και ερμηνεύει την συμπεριφορά της ως «αφηρημένη.» Όλες τις προηγούμενες ημέρες ο Κώστας ήταν πολύ χαρούμενος για το επερχόμενο ταξίδι του, το οποίο θα τον βοηθούσε τόσο επαγγελματικά όσο και για να ξεχαστεί λίγο από την ρουτίνα της καθημερινότητας. Την ημέρα της αναχώρησης του, όμως, ο Κώστας νιώθει ένα περίεργο θυμό και δεν μπορεί να εξηγήσει από πού προέρχεται. Καθώς την αποχαιρετά της μιλάει αυταρχικά και έντονα, χωρίς να καταλαβαίνει και ο ίδιος γιατί.

Η Προβολική Ταύτιση είναι μια ασυνείδητη- φανταστική κατάσταση κατά την οποία κομμάτια και χαρακτηριστικά του εγώ μας αποσχίζονται από μας, προβάλλονται και προσκολλούνται  σε κάποιον άλλο. Οι προβολικές φαντασιώσεις συχνά συνοδεύονται και με ανάλογη συμπεριφορά , που θα εγείρει τα «ζητούμενα» συναισθήματα στο «αντικείμενο» της προβολής μας, που τα αναπαράγει δίχως να το συνειδητοποιεί.  Είναι λοιπόν το πολυσύνθετο αποτέλεσμα ενός σχίσματος, μιας προβολής και μίας ταύτισης.

Πολλές φορές στη ζωή μας νιώθουμε συναισθήματα που δεν μπορούμε να εξηγήσουμε όσο και αν προσπαθήσουμε. Υπάρχει λοιπόν μια θεωρία που λέει ότι στη ζωή μας, μόνιμα, δεχόμαστε (υποσυνείδητα) συναισθήματα και χαρακτηριστικά των γύρω μας τα οποία   αποτυπώνονται επάνω μας δίχως εμείς να το συνειδητοποιούμε.  Στην διαδικασία προβολικής ταύτισης εμείς είμαστε τόσο οι αποδέκτες προβολών άλλων  ανθρώπων, όσο και αυτοί που προβάλουν. Την διαδικασία αυτή την συναντάμε συχνά στην καθημερινότητα μας. Έτσι ο Κώστας δεν καταλαβαίνει ότι αισθάνεται θυμό διότι η ζηλιάρα γυναίκα του νοιώθει εγκατάλειψη που την «παρατάει» μόνη της για να πάει σε επαγγελματικό ταξίδι και η μαμά της Αννούλας δυσανασχετεί συνέχεια μαζί της, διότι βιώνει την απόρριψη που αισθάνεται η Αννούλα επειδή η ίδια περνάει δυσανάλογα περισσότερο χρόνο με τον άρρωστο αδελφό της.

Τι είναι Αυτοεκτίμηση (Είμαι)

Η λέξη αυτοεκτίμηση αναφέρεται στις θετικές και αρνητικές σκέψεις καθώς και στα συναισθήματα που τρέφουμε  για τον εαυτό μας. Όταν πιστεύουμε ότι είμαστε καλοί άνθρωποι, ότι   οι άλλοι μας βλέπουν θετικά, και ότι αξίζουμε, η αυτοεκτίμηση μας αυξάνεται, στην αντίθετη περίπτωση, φυσικά, μειώνεται.

Η αυτοεκτίμηση μας καθορίζεται από διάφορους παράγοντες. Ο σημαντικότερος παράγοντας είναι η αξία που οι γονείς μας  συνέβαλαν να  διαμορφώσουμε στην παιδική μας ηλικία. Έτσι μεγαλώνοντας, αυτό που μας επηρεάζει είναι το πως ερμηνεύουμε οι ίδιοι τις επιδόσεις  μας, την εμφάνιση μας και τις σχέσεις μας.

Ενώ στους περισσότερους ανθρώπους η αυτοεκτίμηση είναι ένα σχετικά σταθερό χαρακτηριστικό, λειτουργικά επηρεάζεται και αυξομειώνεται καθημερινά. Σε γενικές γραμμές, ένας άνθρωπος με αυτοεκτίμηση ξεχωρίζει διότι δεν κρίνει και δεν προσβάλει τους άλλους, αναλαμβάνει την ευθύνη των πράξεων του, ξέρει να ζητάει συγνώμη και όταν χάνει, καταφέρνει να κρατάει την αξιοπρέπεια του.

Τι είναι Αυτοπεποίθηση (Μπορώ)

Η λέξη αυτοπεποίθηση αναφέρεται στην πίστη που έχουμε στον εαυτό μας να τα καταφέρνει σε πράγματα και σε καταστάσεις. Ένας άνθρωπος με αυτοπεποίθηση δεν φοβάται να τολμήσει, είναι έτοιμος να εκμεταλλευτεί ευκαιρίες και να αντιμετωπίσει δύσκολες καταστάσεις. Εκεί όμως που η αυτοπεποίθηση μας «τελειώνει»  το «κουράγιο» αναλαμβάνει. Η αυτοπεποίθηση λειτουργεί στο «γνωστό» ενώ το κουράγιο στο «άγνωστο» Κάθε φορά που «πετυχαίνουμε» η αυτοπεποίθηση μας αυξάνεται και κάθε φορά που η αυτοπεποίθηση μας αυξάνεται, πετυχαίνουμε πιο εύκολα.

Είναι πολύ χρήσιμο σε έναν άνθρωπο η αυτοεκτίμηση του και η αυτοπεποίθηση του να βρίσκονται σε κάποια ισορροπία (για να μην πούμε ομοιόσταση). Δυστυχώς οι περισσότεροι άνθρωποι βρίσκουν ευκολότερο να ενισχύουν την αυτοπεποίθηση τους παρά την αυτοεκτίμηση τους. Όσοι όμως τείνουν  να αυξήσουν μόνο την αυτοπεποίθηση τους, συχνά καταλήγουν με ένα βουνό επιδόσεων και τίτλων, οι οποίοι δεν καταφέρνουν ποτέ να γεμίσουν το κενό που αισθάνονται μέσα τους. Έτσι, αντί να αντιμετωπίσουν τις δυσκολίες της προσωπικής τους ζωής (ώστε να αυξηθεί και η αυτοεκτίμηση τους) απλά κρύβονται πίσω από τις επιτυχίες και τα διπλώματα τους.

Φωτεινά παραδείγματα ανθρώπων με διογκωμένη αυτοπεποίθηση και χαμηλή αυτοεκτίμηση είναι και κάποιοι διεθνείς  αστέρες που ενώ έχουν φήμη και άπειρη αυτοπεποίθηση υιοθετούν αυτοκαταστροφικές συμπεριφορές ή οδηγούνται στην αυτοκτονία. Αντίθετα, οι άνθρωποι με υψηλή αυτοεκτίμηση δεν ενδιαφέρονται ιδιαίτερα για δόξα, χρήμα, σεξ, αλλά για ηρεμία , δημιουργικότητα και υγιείς ανθρώπινες σχέσεις. Ξέρουν να δίνουν στον εαυτό τους, στους οικείους τους καθώς και στην εργασία τους. Δεν «καίγονται» για αναγνώριση και δεν τους απογοητεύει η απόρριψη.

Μία από τις πιο ενδιαφέρουσες προσεγγίσεις του Σ. Φρόυντ είναι ο προσδιορισμός αμυντικών μηχανισμών (αμ) του εγώ, στη λειτουργία της προσωπικότητας.

Ο μηχανισμός αυτός φαίνεται να υπάρχει για να προστατεύει το μυαλό, «συμβιβάζοντας» τις σκέψεις. Έτσι, όταν υπάρχει εσωτερική διαμάχη ή μη κοινωνικά αποδεκτές ορμές, ο νους καταφέρνει να φτάνει σε λύσεις προστατεύοντας το συνειδητό. Η όλη διαδικασία είναι συνήθως υποσυνείδητη – στη νόηση φτάνει μόνο το αποτέλεσμα δίχως τη διαδικασία.

Με πολύ απλά λόγια οι αμ είναι εκεί για να δημιουργούν φράγματα, προστατεύοντας τον καλό από τον κακό μας εαυτό και η λειτουργία τους συνίσταται στην μείωση του άγχους (δηλαδή της απειλής) και της έντασης. Για να επιτευχθεί η λύση σε ασυμβίβαστες διαφωνίες ή σε αποκρουστικές και αντικοινωνικές σκέψεις, συνήθως ο μηχανισμός εμπλέκεται κρύβοντας από τον ίδιο τον εαυτό μας κάποια εσωτερικά κίνητρα, ένστικτα, συναισθήματα ή αναμνήσεις.

Μπλοκάροντας, λοιπόν, ένα κομμάτι της αλήθειας γινόμαστε πιο λειτουργικοί, διότι «ξεφορτωνόμαστε» από μέσα μας σκέψεις οι οποίες χαμηλώνουν την αυτοεικόνα μας. Η όλη αυτή ιδέα των αμ πηγάζει από την ψυχαναλυτική υπόθεση ότι υπάρχουν δυνάμεις μέσα στο μυαλό μας οι οποίες είναι αντίθετες και συχνά πολεμούν η μία την άλλη. Όταν συμβαίνει μια τέτοια αντίθεση μέσα μας, «χαμηλώνει» η αυτοεικόνα μας και υψώνεται κατακόρυφα το άγχος. Η χρήση τέτοιων μηχανισμών στην καθημερινότητα μας είναι σε γενικές γραμμές φυσιολογική, όμως, οι περισσότερες ψυχολογικές διαταραχές χαρακτηρίζονται από την υπέρμετρη και άκαμπτη χρήση τέτοιων μηχανισμών.

Η αναγνώριση αυτών των μηχανισμών έδωσε ένα ισχυρό όπλο τόσο στην ψυχανάλυση όσο και γενικότερα στην ψυχοθεραπεία. Όλοι μπορούμε να αναγνωρίσουμε εύκολα τη χρήση αυτών των μηχανισμών στα παιδιά, επειδή ακόμη δεν έχουν καλή αυτογνωσία. Για την ανάπτυξη της προσωπικότητας ενός υγιούς ανθρώπου είναι απαραίτητο να εξετάζει πάντα μέσα του τα πραγματικά του κίνητρα και να προσπαθεί να συνειδητοποιεί τι προσπαθεί να αποφύγει γιατί δεν είναι πάντοτε ευεργετικοί αυτοί οι μηχανισμοί. Ειδικότερα, όταν παγιώνονται και γίνονται άκαμπτοι τότε τις περισσότερες φορές δημιουργούν σοβαρά προβλήματα στην καθημερινότητα καθώς και στην ψυχική μας υγεία.

Κάποιοι από τους συνηθέστερους αμυντικούς μηχανισμούς.

Απώθηση: Η απόσυρση από το συνειδητό μας, ανεπιθύμητων αναμνήσεων, σκέψεων ή επιθυμιών. Ένα  σύνηθες παράδειγμα είναι με ανθρώπους που έχουν εμπλακεί σε δυστυχήματα χωρίς μετά να θυμούνται τι ακριβώς συνέβη. Κάποιες φορές η απώθηση μπορεί να είναι μόνιμη και κάποιες προσωρινή.

Αντισταθμιστικός Σχηματισμός: Ο μηχανισμός αυτός ξεχωρίζει από όλους τους άλλους για τη μοναδική του ικανότητα να αντιστρέφει καταστάσεις και συναισθήματα. Μέσο αυτού του μηχανισμού το εγώ μας μπορεί το άσπρο να το κάνει μαύρο, το μίσος να το κάνει αγάπη, τη λαχτάρα να την κάνει περιφρόνηση, το αίσθημα κατωτερότητας να το κάνει αίσθημα ανωτερότητας κτλ.

Προβολική Ταύτιση: Είναι μια ασυνείδητη φανταστική κατάσταση κατά την οποία κομμάτια και χαρακτηριστικά του εγώ μας αποσχίζονται από μας, προβάλλονται και προσκολλούνται  σε κάποιον άλλο. Τα προβολικά σχήματα συνήθως συνοδεύονται  με συμπεριφορά η οποία θα εγείρει τα «ζητούμενα» συναισθήματα στο «αντικείμενο» της προβολής μας, ο οποίος τα αναπαράγει δίχως καν να το συνειδητοποιεί.  Είναι λοιπόν το πολυσύνθετο αποτέλεσμα ενός σχίσματος, μιας προβολής και μίας ταύτισης. Ένα παράδειγμα είναι η προβολή του θυμού μας πάνω σε κάποιον άλλο.

Εκλογίκευση : Όταν μας συμβεί κάτι το οποίο είναι δύσκολο να αποδεχτούμε, τότε μπορεί να σκεφτούμε ένα λογικό συνειρμό που θα εξηγεί γιατί συνέβη. Συνήθως με τον ίδιο τρόπο εκλογικεύουμε και τη φιλοσοφία μας, τις αρχές μας, τα πιστεύω μας και πολλά άλλα. Ένα τυπικό παράδειγμα είναι η σκέψη ότι «έχω το δικαίωμα να περάσω με κόκκινο γιατί άργησε να ξεκινήσει ο μπροστινός μου ή  «αφού όλοι το κάνουν.»

Παλινδρόμηση: Η επιστροφή σε προγενέστερα στάδια της ανάπτυξης και σε ξεχασμένα σχήματα ικανοποίησης του εσωτερικού μας παιδιού. Παράδειγμα, κάποιος που συμπεριφέρεται αυτοκαταστροφικά και το γνωρίζει (πχ κάποιος εθισμός), μπορεί να ψάχνει για προσωπική ικανοποίηση, ρισκάροντας, με τρόπο που δεν θα έκανε αν είχε τον πλήρη έλεγχο.

Άρνηση: Είναι η συνειδητή άρνηση της πραγματικότητας. Είτε πρόκειται για κάποιο γεγονός, είτε πρόκειται για κάποια μύχια επιθυμία, ο εαυτός μας αρνείται καθολικά να το αναγνωρίσει. Πολλοί άνθρωποι χρησιμοποιούν άρνηση, καθημερινά, στη ζωή τους για να αποφεύγουν δισεπίλυτα προβλήματα.